Sứ điệp của Đức Thánh cha Lêô XIV nhân Ngày Thế giới Truyền thông xã hội lần thứ 60, với tựa đề “Gìn giữ những tiếng nói và khuôn mặt con người”, là một văn kiện quan trọng. Văn kiện này quan trọng không chỉ đối với người Công giáo mà còn đối với cả những người ngoài Công giáo; đối với cả người có đức tin lẫn những người không có niềm tin tôn giáo. Nó quan trọng vì những hệ quả sâu rộng của mình, về phương diện chính trị, tôn giáo, luân lý, xã hội và kinh tế, cũng như vì nhiều lý do khác mà ở đây tôi không thể bàn hết. Tôi chỉ xin nêu lên một vài điểm.

Tôi không phải là chuyên gia về trí tuệ nhân tạo (AI), nhưng tôi ngạc nhiên khi nghe những dự báo mang tính cánh chung, vốn đã từng được lặp lại nhiều lần trong suốt dòng lịch sử mỗi khi xuất hiện một cuộc cách mạng công nghệ lớn (và không nghi ngờ gì nữa, AI chính là một cuộc cách mạng như thế). Trong tác phẩm Phaedrus của Plato, vua Thamus đã phàn nàn về sự xuất hiện của chữ viết, một phát minh bị xem là vô cùng nguy hiểm, vì nó sẽ “gieo vào linh hồn con người sự quên lãng” và khiến họ “không còn luyện tập trí nhớ”, bởi con người sẽ dựa vào những gì đã được “viết ra”. Hơn nữa, nhân vật của Plato còn cho rằng chữ viết sẽ làm cho mối tương quan giữa thầy và trò, mối tương quan thiết yếu cho mọi việc học hỏi, trở nên không còn cần thiết nữa. Theo ông, chữ viết sẽ không mang lại cho con người sự khôn ngoan, nhưng chỉ tạo ra “ảo tưởng về sự khôn ngoan”, và điều đó sẽ dẫn đến sự suy tàn của nền văn hóa đích thực.

Nhiều thế kỷ sau Plato, những lời phàn nàn tương tự lại xuất hiện khi Guttenberg phát minh ra máy in. Nhiều người dự đoán rằng với phát minh mới này, văn hóa sẽ vượt ra ngoài những giới hạn trước đây, thoát khỏi tính độc quyền của các thư viện, nơi mà cho đến lúc ấy tri thức vẫn được lưu giữ, để đến với công chúng đông đảo hơn. Theo cách nhìn ấy, tri thức sẽ mất đi giá trị của mình và trở nên tầm thường để có thể đến với số đông. Và như thế, nền văn hóa càng đòi hỏi cao hơn, nền văn hóa mới và đích thực, sẽ bị suy thoái và cuối cùng biến mất.

Không lâu trước đây, chúng ta cũng đã nghe những nhận định tương tự về truyền hình, về internet và về các mạng xã hội. Nhưng thực tế cho thấy chữ viết không dẫn đến sự chấm dứt của văn hóa đích thực, mà đúng hơn đã làm phát sinh một nền văn hóa khác. Tương tự như vậy, máy in cũng không làm suy tàn nền văn hóa cao cấp. Bằng chứng là Shakespeare và Cervantes không hề thua kém Homer hay Virgil.

Tôi không nói rằng trí tuệ nhân tạo không bao hàm những nguy cơ, hay rằng chúng ta không cần đặc biệt quan tâm đến sự phát triển của nó. Điều tôi muốn nói là, cũng giống như chữ viết, máy in hay internet, điều quan trọng là phải sử dụng nó cho điều thiện chứ không phải cho điều ác. Cách thức chúng ta sử dụng nó hoàn toàn tùy thuộc vào chúng ta, vào sự kiểm soát mà chúng ta và các cơ quan công quyền thực thi đối với nó. Chữ viết và máy in, cũng như AI, có thể được sử dụng cho điều tốt hoặc điều xấu: để xuất bản Don Quixote, nhưng cũng có thể để xuất bản Mein Kampf.

Công nghệ tự nó không phải là vấn đề. Vấn đề nằm ở cách thức chúng ta sử dụng công nghệ. Tôi cũng không nói rằng công nghệ hoàn toàn trung lập. Điều tôi muốn nhấn mạnh là chính con người đã thiết kế công nghệ, và vì thế chúng ta phải chịu trách nhiệm về điều thiện hay điều ác được thực hiện nhờ công nghệ ấy, dù đó là chữ viết, máy in hay AI.

Nếu tôi không lầm, đó cũng chính là cách nhìn của Đức Lêô XIV về trí tuệ nhân tạo. Đức Thánh Cha không có cái nhìn bi quan theo kiểu tận thế. Ngài không nghĩ như nhiều người rằng công nghệ mới này đang và sẽ là nguyên nhân của mọi điều xấu, hay ít nhất là của phần lớn những điều xấu; và rằng nó sẽ hủy diệt nền văn minh của chúng ta, hoặc ít nhất là nền văn hóa của chúng ta. Nhưng cũng không nghĩ như một số người lạc quan quá mức, ngài không cho rằng công nghệ này tự bản thân nó có khả năng cải thiện đời sống con người. Đức Thánh Cha viết: “Việc đón nhận các cơ hội do công nghệ kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo mang lại với lòng can đảm, quyết tâm và sự phân định không có nghĩa là nhắm mắt trước những vấn đề phức tạp, những thách đố và những nguy cơ”.

Đức Thánh Cha hoàn toàn ý thức điều đó và cảnh báo chống lại “sự lệ thuộc ngây thơ và thiếu phê phán vào trí tuệ nhân tạo như thể đó là một ‘người bạn’ toàn tri, một nguồn mạch của mọi tri thức, một kho lưu trữ của mọi ký ức, một ‘sấm ngôn’ cho mọi lời khuyên”. Nói tóm lại, đối với Đức Lêô XIV, AI không phải là một phương thuốc vạn năng, nhưng cũng không phải là một công cụ mang tính hủy diệt. Nó chỉ là, không hơn, không kém, điều mà chúng ta làm với nó. Vì thế, sự phát triển của nó trước hết là một thách đố: sử dụng nó để xây dựng một xã hội công bằng hơn, bình đẳng hơn và nhân bản hơn.

Chính vì vậy, Đức Thánh Cha nói rằng “nhiệm vụ đặt ra trước mắt chúng ta không phải là ngăn chặn sự đổi mới kỹ thuật số, nhưng là hướng dẫn nó và ý thức về tính hai mặt của nó”, tức là những lợi ích hiển nhiên của nó cũng như những nguy cơ ít thấy hơn. Để phát huy trọn vẹn các lợi ích và tránh những nguy cơ ấy, để biến AI thành đồng minh chứ không phải kẻ thù, Đức Lêô XIV đề nghị một bộ ba giá trị: trách nhiệm, hợp tác và giáo dục. Trách nhiệm của những người sở hữu, sáng tạo và lập trình AI, của các nhà chính trị, các cơ quan quản lý và giới báo chí, cũng như của các công dân được mời gọi giám sát họ; sự hợp tác giữa các lĩnh vực khác nhau có ảnh hưởng quyết định đến tương lai của AI (vì không ai có thể làm điều này một mình); và việc giáo dục những người sử dụng AI, tức là tất cả chúng ta. Ba đòi hỏi này phác họa một chương trình đầy tham vọng, nhưng tôi nghĩ đó cũng là một chương trình không thể thiếu.

Gần một năm sau khi Đức Giáo hoàng Phanxicô qua đời, nhiều người trong chúng ta, cả người Công giáo lẫn không Công giáo, vẫn tự hỏi Đức Lêô XIV sẽ là một vị Giáo hoàng như thế nào, đặc biệt khi so sánh với Đức Phanxicô. Có vẻ như vị Giáo hoàng này đến để làm dịu những làn sóng mà vị tiền nhiệm đã khuấy động, và ngài tiếp nối Đức Phanxicô về nội dung, dù có thể khác về cách thể hiện, như chúng ta đã thấy ngay từ những ngày đầu triều đại của ngài.

Dù sao đi nữa, văn kiện này cho thấy rằng, giống như Đức Phanxicô, Đức Lêô XIV có khả năng đối diện với những vấn đề cấp bách nhất của thời đại chúng ta với lòng can đảm, sự sáng suốt và không thiên kiến. Đó chính là một trong những cách mà Giáo hội có thể phục vụ và mang lại ích lợi cho toàn thể nhân loại.

Lm. Titô Trần Nguyên Lãm

Chuyển ngữ từ: L'Osservatore Romano

Nguồn: hdgmvietnam.com (16/3/2026)