Header

Trong diễn văn quan trọng đầu tiên về tình trạng thế giới trước các đại sứ, Đức Thánh Cha Lêô XIV đã xoáy sâu vào vấn đề ngôn ngữ. Đúng vậy, ngài đã bàn về chiến tranh, chủ nghĩa đa phương và nhân quyền. Nhưng có một đoạn văn đã mang lại sức nặng đặc biệt trong kỷ nguyên AI và truyền thông xã hội: Đức Thánh Cha cảnh báo rằng “ý nghĩa của các từ ngữ ngày càng trở nên biến thiên”, ngày càng mơ hồ, và thậm chí trở thành “vũ khí” được sử dụng để lừa dối hoặc trừng phạt đối phương.

Tiếp đó là một cụm từ đã ngay lập tức lan truyền trên các mặt báo: Ngài cảnh giác rằng “một thứ ngôn ngữ mới kiểu Orwell đang phát triển”, thứ ngôn ngữ mặc dù tự nhận mang tính bao gồm, nhưng rốt cuộc lại loại trừ những ai không tuân theo nó.

“Ngôn ngữ kiểu Orwell” có nghĩa là gì

Khi người ta nói đến “kiểu Orwell”, họ thường ám chỉ loại ngôn ngữ mà George Orwell đã cảnh báo trong tiểu luận năm 1946 mang tên Politics and the English Language (Chính trị và ngôn ngữ Tiếng Anh): những từ ngữ được dùng không phải để làm sáng tỏ thực tại mà để phủ một làn sương mờ mịt lên nó - đó là những cụm từ trừu tượng, uyển ngữ khiến cho những hành vi xấu xa lại nghe có vẻ bình thường, thậm chí là cao quý.

Orwell lập luận rằng văn phong chính trị thường biến những thực tại cụ thể thành những khái niệm khái quát mơ hồ, một thói quen làm cho cả người nói lẫn người nghe dừng suy nghĩ theo cách chính xác.

Orwell đã kịch tính hóa ý tưởng đó trong tác phẩm Nineteen Eighty-Four với khái niệm “Newspeak”, là một hệ thống từ vựng bị kiểm soát nhằm thu hẹp những gì con người có thể nói - và từ đó, thu hẹp cả những gì họ có thể nghĩ. Mục đích không phải là thuyết phục mà là hạn chế: Nếu một xã hội thiếu các từ ngữ để chỉ về sự thật luân lý, sự phản biện hoặc lương tâm, thì những thực tại đó sẽ trở nên khó diễn đạt thành lời, và sau đó càng khó để bảo vệ.

Quan điểm của Đức Lêô không phải là chúng ta đang sống trong cuốn tiểu thuyết của Orwell. Mà là luận lý đó có thể nhận ra: khi các thuật ngữ then chốt mất đi ý nghĩa ổn định, thì sự tranh luận công khai sẽ trở thành một cuộc tranh giành quyền lực.

Đức Giáo hoàng phát biểu trước các nhà ngoại giao rằng “tự do ngôn luận và diễn đạt được bảo đảm chính nhờ tính chắc chắn của ngôn ngữ, và mọi thuật ngữ đều được neo chặt trong sự thật.”

Tại sao việc làm suy yếu ngôn ngữ là một trong những tai họa của thời đại chúng ta

Ngôn ngữ suy yếu không phải là vấn đề về phong cách kém cỏi: Đó là một vấn đề đạo đức.

Nếu từ ngữ tách rời khỏi thực tại, thì trách nhiệm giải trình cũng vuột khỏi tầm tay. “Cái chết của dân thường” có thể được gắn lại cái nhãn là “hệ quả ngoài ý muốn”. Sự cưỡng ép có thể được quảng bá như là “sự chăm sóc”. Sự loại trừ có thể khoác lên chiếc mặt nạ của “sự bao gồm”. Xu hướng này đã được hình thành rõ rệt trong các tình huống đạo đức sinh học, chẳng hạn như phá thai, thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), mang thai hộ và an tử.

Hệ quả có thể đo lường được: nhiều hiểu lầm hơn và ít không gian hơn cho đối thoại chân thành - đúng như những gì Đức Lêô liên kết với sự mong manh của chính nền ngoại giao.

Truyền thống Công giáo rất thẳng thắn về những nguy cơ này. Sách Giáo lý (§2486) dạy rằng việc xuyên tạc chân lý làm “suy yếu các nền tảng” của đời sống chung. Giáo lý cũng mô tả chứng tá Kitô hữu là việc “truyền đạt đức tin bằng lời nói và việc làm”, khẳng định rằng lời nói không bao giờ trung lập về mặt luân lý.

Điều đó đặt lời cảnh báo về “kiểu Orwell” của Đức Lêô vượt lên trên một bình luận văn hóa đơn thuần. Nếu ngôn ngữ trở nên biến thiên - nếu từ ngữ liên tục bị tái định nghĩa cho đến khi không ai còn có thể nói đâu là sự thật - thì lương tâm và tự do sẽ dễ bị áp chế hơn, và những người yếu thế sẽ dễ dàng bị gạt bỏ hơn.

Năm 2026, khi AI có thể tạo ra những văn bản hoàn hảo chỉ trong vài giây, bài kiểm tra tinh thần trở nên đơn giản hơn và cũng khắc nghiệt hơn: chúng ta sẽ chọn những từ ngữ nói lên sự thật, hay những từ ngữ giúp chúng ta né tránh sự thật ấy?

Tri Khoan

Chuyển ngữ từ: aleteia (14/01/2026)