GẪM CHỮ “TAY”

Từ đôi ngón tay lướt màn hình đến Bàn Tay Thiên Chúa

Nguyễn Kim Binh

Bàn tay ta làm nên tất cả
Có sức người sỏi đá cũng thành cơm.

Hoàng Trung Thông

Câu thơ ấy từng vang lên như một lời khẳng định đầy kiêu hãnh về sức người. Với tuổi trẻ, với cả một thế hệ từng đi qua những năm tháng gian khó, đôi tay không chỉ làm nên cơm áo, mà còn tượng trưng cho ý chí, niềm tin và khát vọng vượt lên nghịch cảnh.

Nhưng liệu đôi tay có thể làm nên tất cả không? Và khi không còn đủ sức để làm, để nắm giữ, con người sẽ làm gì với đôi tay của mình?

Nếu hành trình của kiếp người bắt đầu bằng một đôi mắt mở to ngỡ ngàng chào đời, và khép lại ở khoảnh khắc “nhắm mắt xuôi tay”, thì giữa khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, thứ đã cùng ta làm lụng, nắm giữ, trao ban, va đập và cuối cùng là buông bỏ, chính là đôi tay.

Người Việt có cả một kho kinh nghiệm sống gửi gắm qua đôi tay: tay làm hàm nhai, tay cày tay cuốc, tay xách nách mang. Rồi rộng tay, nặng tay, nhẹ tay, cao tay, dài tay…

Chẳng phải tự nhiên mà “tay” đã vượt ra ngoài ý nghĩa của một bộ phận cơ thể. Qua thời gian, “tay” đã thành hình ảnh tượng trưng cho năng lực, quyền lực, cách hành động, cách đối xử, và cả cách ta nắm giữ hay buông bỏ cuộc đời.

Nhìn vào đôi tay, ta thấy một phần hành trình làm người.

I. NHỮNG NGÓN TAY QUÁ NHANH

Ngày trước, đôi tay gắn liền với cây cuốc, cái cày, con dao, cây búa. Hôm nay, đôi tay của nhiều người trẻ lại thu mình trong một không gian nhỏ hẹp hơn rất nhiều: màn hình điện thoại. Ngón tay lướt màn hình, lướt tin, lướt hình, lướt phím, lướt qua một câu chuyện, lướt qua một con người. Có khi, ngón tay trôi nhanh hơn cả tiếng lòng. Một cái chạm là một lời bình luận, một cái vuốt là một phán xét, một cú nhấn là một lần chia sẻ. Và cả những điều chưa kịp hiểu đã vội vàng nói ra, những con người chưa từng gặp đã vội bị đem ra đánh giá. 

Ngày trước, người ta khen “nhanh tay” để chỉ sự tháo vát, tinh nhanh; hôm nay, “nhanh tay” có khi lại là điều cần phải dè chừng. Bởi có những thứ đã chạm vào màn hình thì có thể xóa, nhưng chạm vào lòng người thì khó lòng phôi pha. Có lẽ, đôi tay thời nay cần học thêm một động tác mà ngày trước ít khi phải bận tâm: dừng tay.

II. KHI ĐÔI TAY HỌC CÁCH BUÔNG

Khi trẻ, ta thích nắm giữ: nắm bắt một cơ hội, nắm giữ một công việc, nắm giữ một vị trí, nắm bắt một thành công, và nắm giữ cả những người mình yêu thương, đôi khi ta vô tình xem mọi thứ như thể vật sở hữu riêng mình. Ta sợ mất, sợ chậm chân, sợ người khác vượt qua. Thế nên, đôi tay cứ gồng lên để cố giữ lấy tất cả. Nhưng rồi, năm tháng dạy ta một bài học mà tuổi trẻ thường hoài nghi: không phải điều gì cầm được cũng là điều đáng giữ. Có những thứ buộc phải buông: buông một điều đã đến lúc rời xa, buông một phần hơn thua được mất, buông một ý riêng ngoan cố, và buông cả nhu cầu phải chứng minh rằng mình luôn đúng. Buông không phải vì kiệt sức hay đầu hàng, mà là vì ta đã nhận ra điều gì mới thực sự đáng giữ. Trẻ học cách làm, già học cách buông. Và cả hai rồi sẽ phải học cách chấp nhận nhau.

III. BÀN TAY CỦA BA

Tôi nghĩ đến bàn tay của Ba. Bàn tay chai sần vì đất ruộng, vì những mùa vụ nối nhau, những năm tháng thiếu ăn, thiếu mặc. Bàn tay ấy ít nói, không khoe khoang, nhưng dường như chẳng mấy khi ngơi nghỉ.

Tôi nhớ những điều thật nhỏ: những nắm cơm Ba dành cho Má khi sinh em; cho các con ăn vội ngoài đồng, cắn với chút đường đen cái dưới nắng chang chang. Bàn tay chai sần ấy từng chà lên đúng chỗ ngứa cho từng đứa con, tự tay đóng chiếc giường tre cho con gái lớn khi nó sinh con đầu lòng, chiếc bàn cơm giờ vẫn còn đó qua bao mùa mưa nắng…

Hồi ấy, những chuyện đó đâu có gì đặc biệt. Lớn lên rồi mới hiểu: có những bàn tay không cần nói nhiều lời yêu thương, nhưng lặng lẽ làm việc mỗi ngày đã nói thay tất cả.

Mãi sau này, tôi mới nhận ra: Ba còn có một bàn tay khác của thời trai trẻ: đôi tay tài hoa từng lướt trên phím đàn, kéo cung vĩ, nắn nót từng nét: chữ Nho bay bổng, Quốc ngữ cứng cáp. Nhưng sau những biến động của thời cuộc, Ba đành rời xa những sở trường, sở đoản, buông cả những điều mình thích để làm lụng, nuôi con. Bàn tay người nghệ sĩ dần chai sần theo đất ruộng, theo mùa màng, theo những nhọc nhằn của cuộc sống.

Đâu chỉ lo cho gia đình, khi giáo xứ cần, đôi tay ấy vẫn âm thầm chung tay góp sức: dựng hang đá Giáng Sinh, trang trí kiệu hoa Đức Mẹ, sửa chữa những pho tượng bị hỏng hóc. Đôi tay ấy chưa bao giờ dừng lại khi làm gì đó cho người khác.

Điều quý nhất ở Ba đâu chỉ là khéo tay, mà còn là khả năng buông tay. 

IV. TAY TRẺ NHANH, TAY GIÀ CHẬM

Ngày bé, ta thường nghĩ chậm là thua. Nhưng rồi năm tháng trôi qua, đôi tay cũng dần chậm lại: chậm khi làm việc, chậm khi cầm nắm, và chậm rãi hơn khi lần từng hạt chuỗi Mân Côi.

Ba tôi có thói quen lần chuỗi. Có khi có con ngồi cạnh, có khi ngồi vào lòng, hai cha con cùng lần chung một tràng chuỗi. Mỗi người giữ một phần, lần từng hạt. Khi ngón tay gặp nhau, Ba lại xoay chuỗi một vòng rồi tiếp tục.

Một khoảnh khắc bình thường, giờ nghĩ lại, tôi vẫn thấy thật đẹp:

Một bàn tay già. Một bàn tay trẻ. Một chuỗi Mân Côi.

Tay trẻ nhanh. Tay già chậm.

Một bên còn sức. Một bên đã mỏi. Nhưng cả hai cùng lần từng hạt kinh, cùng “hiệp hành” và ở lại trong lời cầu nguyện.

Tôi không biết những hạt kinh và những vòng xoay chuỗi Mân Côi năm xưa có tác động gì không. Chỉ biết rằng, Ba có hai người con là linh mục của Chúa. 

Có những điều được gieo xuống âm thầm. Đến khi nhận ra, hạt giống đã thành cây.

Ngày nay, những ngón tay trẻ có thể lướt rất nhanh trên màn hình. Chỉ vài giây, ta đã đi qua biết bao hình ảnh, bao câu chuyện. Ta đi rất nhanh qua một thế giới rộng lớn, nhưng đôi khi lại khó dừng đủ lâu trước một con người, một nỗi đau, một niềm hy vọng.

Có lẽ vì thế, mỗi lời kinh lại cần ta chậm lại. Chậm để lắng nghe một người, cảm thông với một nỗi đau, nâng niu một niềm hy vọng và hướng lòng về Chúa.

Người trẻ hôm nay vẫn thường than phiền đang “burnout” — kiệt sức giữa bao áp lực. Có lẽ đôi khi điều chúng ta cần không phải là chạy nhanh hơn, nhanh tay hơn mà là biết dừng lại: từng hạt, từng lời, từng ngày.

Bởi có khi ta cứ tưởng ta đang tự tay dệt nên cuộc đời mình. Ta nối những sợi chỉ của ước mơ, dự tính và những điều muốn giữ lấy. Cứ dệt, cứ nối, cứ nghĩ đường chỉ sẽ đi theo cách mình. Rồi có lúc, ta cũng phải thốt lên như lời của vịnh gia:

“Lạy Chúa, con như người thợ dệt, đang mải dệt đời mình,

Bỗng nhiên bị tay Chúa cắt đứt ngay hàng chỉ.” (x. Is 38,12)

Ngày ấy, Ba chỉ xoay một vòng chuỗi. Có khi Chúa lại xoay cả một cuộc đời.

V. KHI ĐÔI TAY GẶP BÀN TAY CHÚA

Tôi cũng từng là một đứa trẻ: nhanh tay, nhanh miệng, nhanh nghĩ rằng mình đúng, nhanh phán đoán và cũng nhanh sai.

Phải đi qua nhiều năm, tôi mới dần hiểu: tay già chậm không phải vì yếu. Có khi vì đã đủ trải nghiệm để không cần thắng nữa.

Rồi ta cũng ngộ ra, cuộc đời này không phải lúc nào cũng cần mình nắm chặt. Có những điều càng giữ càng mỏi, càng cố kiểm soát càng vuột khỏi tầm tay.

Và cũng đến lúc nhận ra, điều khôn ngoan nhất của đôi tay có thể làm là mở ra: để buông, để đón nhận, để trao ban và sau cùng, để phó thác.

Ta sinh ra trong vòng tay mẹ. Trưởng thành lên bằng đôi tay mình. Ta dùng đôi tay để làm lụng, dựng xây, nắm giữ và ôm lấy những người mình yêu thương.

Rồi một ngày, đôi tay cũng yếu đi. Những điều từng làm được lại không còn làm được như trước. Những gì từng nắm chặt, giờ cũng phải học cách buông.

Đó không hẳn là thất bại mà là lúc ta cần hiểu: đôi tay con người, dù mạnh mẽ đến đâu, cũng không thể tự mình nắm giữ tất cả.

Giang tay trên thập giá kia, Đức Giêsu cũng đã phó thác chính mình trong tay Chúa Cha: “Lạy Cha, con xin phó linh hồn con trong tay Cha.” (Lc 23,46).

Từ lúc nằm trong vòng tay mẹ cho đến khi “nhắm mắt xuôi tay”, đôi tay ta chưa bao giờ chỉ thuộc về riêng về mình.

Vẫn luôn có một Bàn Tay Lớn Hơn âm thầm bao bọc và nâng đỡ ta.

Và sau cùng, có lẽ điều ta cần học không phải là đã nắm giữ được bao nhiêu, mà là có thể mở tay ra, trao chính mình vào Bàn Tay của Cha.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Kinh Thánh. Bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng Vụ.

2. Hoàng Phê (chủ biên, 2020). Từ điển tiếng Việt. Đà Nẵng: Nhà xuất bản Đà Nẵng – Trung tâm Từ điển học.

3. Nguyễn Lân (2000). Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam. Hà Nội: NXB Văn học.

4. Trần Văn Cơ (2007). Ngôn ngữ học tri nhận: Ghi chép và suy nghĩ. Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.

5. Lakoff, George, & Johnson, Mark (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.